Proqramlaşdırma dilləri qlobal rəqəmsal iqtisadiyyatda artıq yalnız texniki vasitə kimi deyil, proqram təminatı, süni intellekt (AI), bulud infrastrukturu və rəqəmsal xidmət ixracının əsas istehsal alətlərindən biri kimi çıxış edir. Süni intellektin proqramlaşdırma prosesinə sürətlə inteqrasiyası isə sektorda məhsuldarlıqdan əmək bazarına, investisiyalardan enerji tələbatına qədər geniş iqtisadi dəyişikliklər yaradır.
PostNews xəbər verir ki, GitHub Octoverse 2025-in məlumatına görə, GitHub platformasında developer-lərin sayı 180 milyonu keçib. Təkcə 2025-ci ildə platformaya 36 milyondan çox yeni developer qoşulub və GitHub bu dinamikanı orta hesabla saniyədə birdən çox yeni developer kimi qiymətləndirib. Bu göstəricinin bütün dünya proqramçılarının sayı deyil, məhz GitHub platformasındakı hesabların miqyasını əks etdirdiyi qeyd olunur.
2025-ci ildə developer-lər GitHub-da dəqiqədə 230-dan çox yeni repository yaradıb, ayda orta hesabla 43,2 milyon pull request birləşdirib və təxminən 1 milyard commit göndərib. Commit aktivliyi illik müqayisədə 25,1% artıb. Platformada ümumi layihələrin sayı 630 milyona, ictimai və açıq mənbəli layihələrə töhfələrin sayı isə 1,12 milyarda çatıb.
AI proqramlaşdırma ekosistemini dəyişir
Süni intellektin proqram təminatının hazırlanmasında istifadəsi də sürətlə genişlənib. GitHub-un məlumatına əsasən, 2025-ci ildə platformada AI ilə əlaqəli 4,3 milyon repository qeydə alınıb. Bununla yanaşı, 1,13 milyondan çox açıq repository generativ-AI SDK-larından istifadə edib.
Son 12 ay ərzində bu istiqamətdə 693 mindən çox yeni layihə yaradılıb və illik artım 178% təşkil edib.
Proqramlaşdırma dilləri üzrə mövqelərdə də dəyişiklik qeydə alınıb. GitHub-a görə, TypeScript 2025-ci ilin avqustunda contributor sayına görə ilk dəfə Python və JavaScript-i geridə qoyaraq birinci yerə yüksəlib. TypeScript contributor bazası illik 66,63%, Python 48,78%, JavaScript isə 24,79% artıb. Python 2,6 milyon contributor ilə AI və data science sahələrində dominant proqramlaşdırma dillərindən biri olaraq qalıb.
Qlobal proqram təminatı xərcləri 1,468 trilyon dollara çatır
Proqramlaşdırma ekosisteminin genişlənməsi qlobal İT xərclərində də özünü göstərir. Gartner-in iyul 2026 proqnozuna əsasən, dünya üzrə proqram təminatı xərclərinin 2025-ci ildəki 1,271 trilyon dollardan 2026-cı ildə 1,468 trilyon dollara yüksələcəyi gözlənilir. Bu isə illik 15,5% artım deməkdir.
Gartner dünya üzrə ümumi İT xərclərinin 2026-cı ildə 6,369 trilyon dollara çatacağını proqnozlaşdırır.
AI sahəsinə kapital axını da sürətlənib. Stanford HAI-nin 2026 AI Index hesabatına görə, 2025-ci ildə qlobal korporativ AI investisiyalarının həcmi 581,7 milyard dollara, özəl AI investisiyalarının həcmi isə 344,7 milyard dollara çatıb. Özəl AI investisiyalarında illik artım 127,5% təşkil edib.
Azərbaycanda proqram təminatı xidmətləri 435 milyon manata yüksəlib
Qlobal bazarda müşahidə olunan sürətli inkişaf fonunda Azərbaycanın proqram təminatı sektorunda da yüksək artım qeydə alınıb.
Dövlət Statistika Komitəsinin 11 sentyabr 2026-cı il tarixli məlumatına görə, 2026-cı ilin yanvar–avqust aylarında ölkədə informasiya və rabitə müəssisələri tərəfindən 2 milyard 748,1 milyon manatlıq xidmət göstərilib. Sahədə real artım 10,7% təşkil edib.
Həmin dövrdə proqram təminatının hazırlanması və əlaqəli məsləhət xidmətlərinin həcmi 435,0 milyon manata çatıb. Bu istiqamətdə illik artım 39,4% olub və proqram təminatı sektorun ümumi xidmətlərinin 15,8%-ni formalaşdırıb.
Eyni dövrdə Azərbaycanın ÜDM-i 87 milyard 709,5 milyon manat təşkil edib və iqtisadiyyatda real artım 1,2% olub. Qeyri-neft-qaz sektorunda əlavə dəyər 2,1%, informasiya və rabitə sahəsində isə 10,7% artıb. İKT sektorunun ÜDM-də payı 2,0% təşkil edib.
Beləliklə, Azərbaycan üzrə əsas göstəricilərdən biri proqram təminatı xidmətlərinin 435 milyon manatlıq həcmindən əlavə, bu seqmentdə qeydə alınan 39,4%-lik artımdır. Proqram təminatı xidmətləri ÜDM-in 1,2%-lik və qeyri-neft-qaz iqtisadiyyatının 2,1%-lik artım tempini əhəmiyyətli dərəcədə üstələyib.
Bununla yanaşı, rəsmi statistikada SaaS, proqram təminatı ixracı və AI əsaslı proqram məhsullarının ayrıca və müntəzəm statistik göstəricilərinin olmaması sektorun iqtisadi nəticələrinin tam qiymətləndirilməsində məlumat boşluğu yaradır.
AI proqramçıların məhsuldarlığını 26%-ə qədər artıra bilir
Süni intellektin proqramlaşdırma sahəsinə təsirinin əsas istiqamətlərindən biri məhsuldarlığın yüksəlməsidir.
Stanford HAI 2026 AI Index hesabatında ümumiləşdirilən tədqiqatlarda proqram təminatının hazırlanması zamanı AI istifadəsinin məhsuldarlığı 26%-ə qədər artıra bildiyi göstərilir. Hesabatda AI-nin ən böyük nəticəni çıxışı ölçülə bilən və strukturlaşdırılmış işlərdə yaratdığı vurğulanır.
Stack Overflow Developer Survey 2025-in nəticələrinə görə isə respondentlərin 84%-i development prosesində AI alətlərindən istifadə etdiyini və ya istifadə etməyi planlaşdırdığını bildirib. Peşəkar developer-lərin 51%-i AI-dan gündəlik istifadə etdiyini qeyd edib.
Bununla belə, AI-dan istifadə müəyyən problemlərlə də müşayiət olunur. Sorğuda developer-lərin 66%-i “demək olar düzgün” AI cavablarını əsas problem kimi göstərib. Respondentlərin 45%-i AI tərəfindən yaradılmış kodun debug edilməsinin əlavə vaxt apardığını, 46%-i isə AI nəticələrinin dəqiqliyinə etibar etmədiyini bildirib.
Başlanğıc səviyyəli developer-lərin məşğulluğunda azalma qeydə alınıb
AI-nin əmək bazarına təsiri xüsusilə başlanğıc səviyyəli vəzifələrdə nəzərə çarpmağa başlayıb.
Stanford HAI-nin məlumatına görə, ABŞ-da 22–25 yaşlı software developer-lərin məşğulluğu 2024-cü ildən etibarən təxminən 20% azalıb. Bununla yanaşı, hesabatda ümumi əmək bazarında hələlik genişmiqyaslı AI mənşəli iş itkisinin qeydə alınmadığı bildirilir.
IMF-in iyul 2026-cı il işçi sənədində isə mövcud AI istifadəsi nəticəsində qənaət edilən vaxtın əmək xərci ekvivalenti ildə 2,7 trilyon dollar və tədqiq edilən iqtisadiyyatların ÜDM-nin 3,4%-i səviyyəsində qiymətləndirilib. IMF bu rəqəmin faktiki ÜDM artımı deyil, indikativ əmək-dəyəri göstəricisi olduğunu xüsusi vurğulayıb.
Bu dəyişikliklər fonunda Python, TypeScript və JavaScript kimi proqramlaşdırma dillərini bilmək artıq təkbaşına rəqabət üstünlüyü yaratmır. Sistem arxitekturası, test, təhlükəsizlik, data engineering və AI-agent idarəetməsi daha yüksək əlavə dəyər yaradan bacarıqlara çevrilir.
GitHub-da yalnız 2025-ci ilin may–sentyabr aylarında coding agent tərəfindən yaradılmış 1 milyondan çox pull request-in qeydə alınması AI-nin artıq real development workflow-larına daxil olduğunu göstərir.
Azərbaycan üçün SaaS və proqram ixracı imkanları genişlənir
Proqram təminatı sektorunun Azərbaycan iqtisadiyyatı üçün əsas üstünlüklərindən biri fiziki ixrac logistikasına ehtiyacın olmamasıdır. SaaS modelində eyni kod bazasının çoxsaylı xarici müştəriyə təqdim edilməsi proqram təminatını yüksək ixrac potensialına malik sahəyə çevirir.
Bu baxımdan yerli şirkətlərin gəlir modelinin yalnız outsourcing xidmətlərindən məhsul, API, abunə və sektor platformalarına doğru genişləndirilməsi iqtisadi baxımdan əhəmiyyət daşıyır.
Daxili proqram təminatı seqmentinin 435 milyon manata çatması və 39,4% böyüməsi belə məhsullar üçün ilkin tələb və kadr bazasının formalaşdığını göstərir. Proqram təminatı ixracının ayrıca statistik göstərici kimi ölçülməməsi isə sektorun xarici bazarlardakı nəticələrinin tam görünməsinə imkan vermir.
Azərbaycan dilində AI iqtisadi aktivə çevrilə bilər
Milli dil infrastrukturu proqram təminatı və AI sənayesinin inkişafında strateji istiqamətlərdən biri kimi ön plana çıxır.
İqtisadi İslahatların Təhlili və Kommunikasiya Mərkəzinin 2026-cı il məlumatına əsasən, Azərbaycanın 2026–2029-cu illər üzrə rəqəmsal iqtisadiyyat tədbirləri sırasında Azərbaycan dili bazasında süni intellekt modelinin hazırlanması da nəzərdə tutulub.
Belə bir layihənin iqtisadi dəyəri yalnız modelin hazırlanması ilə məhdudlaşmır. Onun əsasında Azərbaycan dilində bank, dövlət, hüquq, media və korporativ proqram məhsullarının yaradılması əlavə iqtisadi imkanlar formalaşdıra bilər.
Data mərkəzlərinin enerji tələbatı iki dəfəyə yaxın arta bilər
AI əsaslı proqram təminatının sürətli inkişafı hesablama resurslarına və elektrik enerjisinə tələbatı da yüksəldir.
IEA-nın 2026-cı il qiymətləndirməsinə əsasən, dünya üzrə data mərkəzlərinin elektrik istehlakının 2025-ci ildəki 485 TWh-dan 2030-cu ildə 950 TWh-a yüksələcəyi gözlənilir. Bu həcm qlobal elektrik tələbatının təxminən 3%-nə bərabər olacaq.
AI-yə fokuslanan data mərkəzlərinin elektrik istehlakının isə həmin müddətdə üç dəfə artacağı proqnozlaşdırılır.
Gartner data-mərkəz sistemlərinə qlobal xərclərin 2026-cı ildə 822 milyard dollara çatacağını, illik artımın isə 62,5% təşkil edəcəyini proqnozlaşdırır.
Bu tendensiya GPU və data-mərkəz investisiyalarının yalnız texnoloji deyil, elektrik enerjisinin qiyməti, şəbəkə gücü və enerji səmərəliliyi ilə birlikdə iqtisadi baxımdan qiymətləndirilməsini zəruri edir.
AI tənzimlənməsi proqram təminatı ixracına yeni tələblər yaradır
Süni intellektlə proqram təminatının inteqrasiyası ixrac bazarlarında şirkətlər üçün yeni uyğunluq xərcləri də formalaşdırır.
Aİ AI Act 2 avqust 2026-cı ildən ümumi tətbiq mərhələsinə keçib. AI Office və milli orqanlar icra və nəzarət səlahiyyətlərini həyata keçirir. Yüksək riskli bəzi istifadə sahələri üzrə əsas tələblər isə 2 dekabr 2027-ci ildən tətbiq ediləcək.
Azərbaycan şirkətlərinin Aİ bazarına AI məhsulları çıxarması zamanı təhlükəsizlik, texniki sənədləşmə, insan nəzarəti və model idarəetməsinin məhsul hazırlandıqdan sonra əlavə olunan funksiya kimi deyil, development prosesinin başlanğıc mərhələsindən nəzərə alınması əhəmiyyət daşıyır.
UNESCO və Thomson Reuters Foundation-ın 3 000 şirkəti əhatə edən 2026-cı il hesabatına görə, şirkətlərin 44%-nin AI strategiyası olsa da, yalnız 10%-i AI governance çərçivəsinə ictimai öhdəlik götürüb.
Araşdırmaya daxil edilən şirkətlərin yalnız 12%-nin insan nəzarətini təmin edən siyasətə malik olduğu müəyyənləşdirilib. Eyni zamanda, şirkətlərin dörddə üçündə təlim məlumatlarının keyfiyyətinin yoxlanılması ilə bağlı siyasətin mövcudluğunu təsdiqləyən sübut aşkar edilməyib.
Azərbaycanda isə 2025–2028-ci illər üçün Süni İntellekt Strategiyası AI infrastrukturu, tədqiqat və kadr hazırlığını prioritet istiqamətlər kimi müəyyən edir. Strategiyada dövlət orqanlarında AI tətbiqlərinin informasiya təhlükəsizliyi risklərinin ayrıca təhlil edilməsi də tələb olunur.
Azərbaycan üçün 7 əsas prioritet
Sektorun növbəti inkişaf mərhələsində ilk istiqamətlərdən biri milli proqram təminatı ixrac statistikasının yaradılmasıdır. SaaS, outsourcing, API və AI məhsullarının ixracının ayrıca ölçülməsi təklif olunur. Hazırkı 435 milyon manatlıq göstərici əsasən daxili fəaliyyətin həcmini əks etdirir.
İkinci istiqamət Azərbaycan dili üçün açıq və lisenziyalaşdırılmış data infrastrukturunun yaradılmasıdır. Dövlət, universitet və özəl sektor korpuslarının milli dil modeli, nitq, axtarış və agent sistemləri üçün standart formatlarda hazırlanması nəzərdə tutula bilər.
Üçüncü istiqamət kadr siyasətinin yalnız “kod yazmaq” yanaşmasından AI ilə proqram mühəndisliyinə keçirilməsidir. Python, TypeScript və Java ilə yanaşı test, cloud, data engineering, kibertəhlükəsizlik və AI-agent idarəetməsinin tədrisin əsas istiqamətlərinə daxil edilməsi önəm qazanır. AI alətlərindən istifadə developer-lər arasında artıq 84%-ə çatıb.
Dördüncü istiqamət ixrac yönümlü SaaS şirkətləri üçün vergi və satış təşviqlərinin formalaşdırılmasıdır. Dəstəyin yalnız əmək saatı satan outsourcing modelinə deyil, təkrarlanan abunə gəliri və intellektual mülkiyyət yaradan məhsullara yönəldilməsi nəzərdə tutula bilər.
Beşinci istiqamət hesablama infrastrukturunun enerji strategiyası ilə birlikdə planlaşdırılmasıdır. GPU və data-mərkəz investisiyalarının elektrik qiyməti, şəbəkə gücü və enerji səmərəliliyi göstəriciləri ilə birlikdə qiymətləndirilməsi qlobal data-mərkəz tələbatının 2030-cu ilə qədər təxminən ikiqat artacağı şəraitdə xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Altıncı istiqamət dövlət satınalmalarında yerli proqram məhsulları üçün pilot mexanizmin yaradılmasıdır. Bu modeldə dövlət ilk müştəri rolunda çıxış edə bilər, lakin satınalma meyarının yalnız yerli mənşəyə deyil, ölçülə bilən məhsuldarlıq, təhlükəsizlik və ixrac qabiliyyətinə əsaslanması təklif edilir.
Yeddinci istiqamət məsuliyyətli AI və secure-by-design standartlarının ixrac siyasətinin tərkib hissəsinə çevrilməsidir. Aİ AI Act tələblərinə uyğunluq, insan nəzarəti, data provenance, audit logları və kibertəhlükəsizlik Azərbaycan proqram təminatı şirkətlərinin Avropa bazarına çıxışı zamanı əvvəlcədən nəzərə alınmalı amillər sırasında yer alır.
Mövcud göstəricilər proqram təminatı sektorunda Azərbaycanın əsas imkanının qlobal proqramlaşdırma dilləri yarışında yeni dil yaratmaqdan daha çox Python, TypeScript, JavaScript və digər açıq ekosistemlər üzərində ixrac edilə bilən proqram məhsulları, Azərbaycan dilli AI həlləri, sektor SaaS-ları və təhlükəsiz agent sistemləri yaratmaqla bağlı olduğunu göstərir.
Rəsmi statistikada proqram təminatı xidmətlərinin 2026-cı ilin ilk səkkiz ayında 39,4% artması sektor üzrə güclü bazar dinamikasının formalaşdığını göstərir. Növbəti mərhələdə sektorun iqtisadi nəticələrinin qiymətləndirilməsində xidmət dövriyyəsi ilə yanaşı proqram təminatı ixracı, təkrarlanan SaaS gəlirləri, yerli intellektual mülkiyyət və hər developer üzrə yaradılan əlavə dəyər kimi göstəricilər də ön plana çıxa bilər.
